دفع كنندهء ضرر و جلب كنندهء نفع است گفته شده امّا ترك مداوا ابدا شرط توكّل نيست . اگر بگويى : داغ كردن نيز از اسباب ظاهرى براى جلب نفع است . پاسخ اين است كه : چنين نيست ، زيرا اسباب ظاهرى از قبيل رگ زدن ، حجامت ، خوردن مسهل و آشاميدن خنكيها براى گرمى مزاجها از اسباب ظاهرى است ، امّا اگر داغ كردن در ظهور مانند آنها مىبود شهرهاى بسيار از اين شغل خالى نمىماند در حالى كه در بيشتر شهرها داغ كردن معمول نيست و تنها برخى تركها و عربها بدين كار عادت دارند ، و اين عمل از اسباب موهوم مانند افسون و جادو به شمار مىآيد جز اين كه به امورى چند از آنها متمايز است از جملهء آنها سوزانيدن به آتش است با آن كه بىنيازى از آن وجود دارد ، چه هيچ دردى نيست كه با داغ كردن درمان شود جز اين كه براى آن دارويى وجود دارد كه مىتواند بدون سوزانيدن جانشين آن شود . و سوزانيدن به آتش جراحت درد آورى است كه ويران كنندهء بنيهء آدمى است و بيم سرايت آن وجود دارد با اين كه بدان نيازى نيست بر خلاف رگ زدن و حجامت كه سرايت آنها بسيار بعيد است و نمىتواند چيزى جانشين آنها شود . از اين رو پيامبر خدا ( ص ) از داغ كردن نهى كرد و از افسون منع نفرمود ، « 52 » و هر يك از اين دو از توكّل بدورند . نقل شده است كه عمران بن حصين بيمار شد و به او دستور داغ كردن دادند وى از آن امتناع كرد ، ليكن پيوسته به او اصرار كردند تا انجام داد و پس از آن گفت : من پيش از اين نورى مىديدم و آوازى مىشنيدم و فرشتگان بر من سلام مىكردند ، چون خود را داغ كردم آنها از من قطع شد . و مىگفت : بارها خود را داغ كرديم به خدا سوگند كه ما را پيروز و رستگار نكرد . سپس از آن توبه كرد و خداوند آنچه را كه در امر فرشتگان مىيافت به دو باز گردانيد . وى به مطرف بن عبد اللّه گفت : آيا نمىبينى كرامتى را كه خدا به من داده بود و من فقدان آن را خبر داده بودم به من باز گردانيده است ؟ بنا بر اين داغ كردن و آنچه جانشين آن مىشود سزاوار متوكّل نيست زيرا در استنباط آن نياز به تدبيرى است . آنگاه آن امرى موهوم است و گوياى شدّت توجّه به اسباب و تعمّق در آنهاست . مىگويم : غزّالى سپس به بيان اين كه ترك مداوا گاهى در برخى از حالات پسنديده است و دلالت بر قوّت توكّل دارد پرداخته و از دسته‌اى از بزرگان نقل كرده

--> ( 52 ) در الإحياء ريه و دل است .